Khi một người qua đời, không phải mọi trường hợp tài sản đều được phân chia theo di chúc. Nếu người chết không để lại di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc một phần di sản không được định đoạt thì phần di sản đó có thể được chia theo pháp luật. Vậy những người được hưởng thừa kế không theo di chúc là ai và thứ tự hưởng thừa kế được xác định như thế nào? Công ty Luật TVA phân tích các quy định quan trọng để giúp người có liên quan xác định đúng quyền hưởng di sản của mình.
Thừa kế không theo di chúc là gì?
Thừa kế không theo di chúc được hiểu là trường hợp người có tài sản qua đời nhưng việc phân chia di sản không được thực hiện theo nội dung di chúc. Tuy nhiên, thuật ngữ được Bộ luật Dân sự sử dụng là thừa kế theo pháp luật.
Theo Điều 649 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định. Như vậy, khi thuộc trường hợp thừa kế theo pháp luật, việc ai được hưởng di sản không phụ thuộc vào ý chí của các thành viên trong gia đình mà phải căn cứ vào quan hệ giữa người chết với người thừa kế và các điều kiện do pháp luật quy định.
Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 quy định nhiều trường hợp phải áp dụng thừa kế theo pháp luật. Điển hình là khi người chết không để lại di chúc; di chúc không hợp pháp; người được chỉ định trong di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; người được chỉ định không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản. Ngoài ra, thừa kế theo pháp luật còn được áp dụng đối với phần di sản không được định đoạt trong di chúc; phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật; và phần di sản liên quan đến người thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng, từ chối nhận di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc.
Do đó, việc tồn tại một bản di chúc không đồng nghĩa với việc toàn bộ di sản chắc chắn được chia theo di chúc. Có những trường hợp di sản vẫn được chia theo pháp luật đối với một phần tài sản.
Những người được hưởng thừa kế không theo di chúc là ai?
Khi chia thừa kế theo pháp luật, Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 xác định người thừa kế theo ba hàng. Việc xác định hàng thừa kế có ý nghĩa quan trọng vì người ở hàng sau chỉ được hưởng di sản khi không còn người ở hàng trước thuộc trường hợp được hưởng.
Hàng thừa kế thứ nhất gồm những ai?
Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết.
Đây là nhóm người có quan hệ gia đình trực tiếp và gần gũi nhất với người để lại di sản. Khi tại thời điểm mở thừa kế có người thuộc hàng thừa kế thứ nhất còn sống (hoặc đã thành thai trước khi người để lại di sản chết và sinh ra còn sống theo Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015), có quyền hưởng và không từ chối nhận di sản thì về nguyên tắc, những người ở hàng thừa kế thứ hai và thứ ba chưa được hưởng di sản.
Ví dụ, ông A qua đời không để lại di chúc và có vợ, một người con và mẹ còn sống. Nếu những người này đều không thuộc trường hợp bị loại khỏi quyền hưởng di sản thì di sản của ông A được chia đều cho ba người là vợ, con và mẹ của ông A, mỗi người được hưởng một phần bằng nhau theo khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.
Cần lưu ý rằng việc xác định “vợ, chồng” phải căn cứ vào quan hệ hôn nhân hợp pháp tại thời điểm người để lại di sản chết. Theo Điều 655 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp vợ, chồng đã chia tài sản chung hoặc đang xin ly hôn mà chưa được Tòa án cho ly hôn bằng bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật thì người còn sống vẫn được thừa kế di sản; người vợ hoặc chồng đã kết hôn với người khác sau khi người kia chết vẫn được thừa kế di sản của người đã chết. Tương tự, quan hệ cha mẹ, con có thể được xác định thông qua giấy tờ hộ tịch, quyết định nhận nuôi con nuôi hoặc các căn cứ pháp lý khác phù hợp với từng trường hợp. Ngoài ra, theo Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015, con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế theo quy định tại Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015.
Hàng thừa kế thứ hai gồm những ai?
Hàng thừa kế thứ hai gồm ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết và cháu ruột mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại hoặc bà ngoại.
Điểm cần chú ý là người thuộc hàng thừa kế thứ hai không mặc nhiên được hưởng di sản cùng với người thuộc hàng thứ nhất. Theo khoản 3 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng trước do người đó đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
Chẳng hạn, một người qua đời không có vợ, chồng, cha mẹ hoặc con thuộc trường hợp được hưởng di sản nhưng còn anh ruột và bà ngoại thì những người này có thể được xem xét hưởng di sản theo hàng thừa kế thứ hai, nếu không thuộc trường hợp bị loại trừ quyền hưởng.
Hàng thừa kế thứ ba gồm những ai?
Hàng thừa kế thứ ba gồm cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột hoặc dì ruột; và chắt ruột mà người chết là cụ nội hoặc cụ ngoại.
Đây là hàng thừa kế có phạm vi quan hệ gia đình rộng hơn. Tương tự hàng thừa kế thứ hai, người thuộc hàng thứ ba chỉ được hưởng di sản khi không còn người thuộc hàng thừa kế thứ nhất và thứ hai có quyền hưởng di sản.
Việc xác định đúng hàng thừa kế đặc biệt quan trọng trong những trường hợp gia đình có nhiều người thân ở các quan hệ khác nhau. Không phải cứ có quan hệ huyết thống với người chết thì đương nhiên có quyền nhận di sản; cần xác định đúng hàng thừa kế và điều kiện hưởng tại thời điểm mở thừa kế.
Người cùng hàng thừa kế được chia di sản như thế nào?
Khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 quy định những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
Điều này có nghĩa là khi đã xác định được những người thuộc cùng một hàng và tất cả đều có quyền hưởng di sản thì về nguyên tắc, mỗi người được hưởng một phần bằng nhau. Tuy nhiên, không nên hiểu quy định này là toàn bộ tài sản của người chết sẽ được chia đều ngay cho các thành viên trong gia đình.
Trước khi chia, cần xác định chính xác đâu là di sản của người chết. Nếu tài sản là tài sản chung của vợ chồng hoặc tài sản chung với người khác thì phải xác định phần tài sản thuộc quyền sở hữu của người chết trước (theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác). Đồng thời, các nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan đến di sản do người chết để lại (như chi phí mai táng, khoản nợ) phải được thanh toán theo Điều 615 và Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, sau đó mới tiến hành chia thừa kế.
Cách xác định ai được hưởng thừa kế và phần di sản được hưởng
Để xác định chính xác người được hưởng thừa kế theo pháp luật, trước hết cần xác định thời điểm mở thừa kế (là thời điểm người có tài sản chết theo Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015) và di sản mà người chết để lại. Người thừa kế cũng cần lưu ý thời hiệu yêu cầu chia di sản theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Sau đó cần kiểm tra có di chúc hay không và nếu có thì di chúc có hiệu lực đối với toàn bộ di sản hay chỉ một phần.
Nếu thuộc trường hợp phải chia theo pháp luật, cần xác định quan hệ của từng người với người chết để xác định hàng thừa kế theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Tiếp theo, cần kiểm tra từng người có thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản (Điều 621), từ chối nhận di sản (Điều 620) hoặc có trường hợp thừa kế thế vị (Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015) hay không.
Sau khi xác định được những người có quyền hưởng, phần di sản được chia theo quy định pháp luật. Đối với những người cùng hàng thừa kế, nguyên tắc chung là được hưởng phần bằng nhau theo khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, trừ trường hợp những người thừa kế có thỏa thuận khác về việc phân chia di sản.
Trên thực tế, bước xác định di sản thường phức tạp hơn khi tài sản là nhà đất, tài sản chung của vợ chồng, tài sản có đồng sở hữu hoặc có người đang quản lý, sử dụng. Khi đó, cần giải quyết việc xác định quyền sở hữu, quyền sử dụng đối với tài sản trước khi tính phần di sản của từng người.
Những câu hỏi thường gặp về người được hưởng thừa kế không theo di chúc
Không có di chúc thì con có được hưởng thừa kế không?
Có. Con đẻ (bao gồm cả con trong giá thú và con ngoài giá thú) và con nuôi của người chết thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 và có thể được hưởng di sản theo pháp luật nếu không thuộc trường hợp bị loại khỏi quyền hưởng di sản.
Cháu có được hưởng thừa kế trực tiếp khi ông bà mất không?
Có thể có. Cháu ruột thuộc hàng thừa kế thứ hai khi người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại hoặc bà ngoại của cháu, nên chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng thừa kế thứ nhất có quyền hưởng di sản. Ngoài ra, theo Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015, nếu cha hoặc mẹ của cháu (là con của người để lại di sản) chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng thừa kế thế vị phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống.
Anh chị em ruột có được hưởng thừa kế cùng với con của người chết không?
Về nguyên tắc, không. Con của người chết thuộc hàng thừa kế thứ nhất, còn anh chị em ruột thuộc hàng thừa kế thứ hai. Hàng thừa kế sau chỉ được hưởng khi không còn người thuộc hàng trước có quyền hưởng di sản theo khoản 3 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.
Hy vọng qua bài viết, Công ty Luật TVA đã giúp quý khách hàng hiểu rõ hơn về vấn đề “Những người được hưởng thừa kế không theo di chúc là ai?”. Đừng ngần ngại hãy liên hệ với Công ty Luật TVA nếu quý khách hàng có bất kỳ thắc mắc gì cần tư vấn giải quyết.
