Khi một người lập di chúc hợp lệ trước khi qua đời, di sản của họ sẽ được phân chia theo ý chí được ghi nhận trong di chúc đó, thay vì tuân theo trình tự hàng thừa kế theo pháp luật. Tuy nhiên, thừa kế theo di chúc không đồng nghĩa với việc người lập di chúc có thể định đoạt tài sản một cách tuyệt đối. Pháp luật Việt Nam vẫn đặt ra những giới hạn nhất định nhằm bảo vệ quyền lợi của những người thân thích dễ bị tổn thương. Bài viết của Công ty Luật TVA sẽ phân tích chi tiết các quy định về cách chia di sản thừa kế theo di chúc, điều kiện để di chúc có hiệu lực pháp lý và những lưu ý thực tiễn quan trọng nhất.
Thừa kế theo di chúc là gì?
Thừa kế theo di chúc là hình thức phân chia di sản theo ý chí của người để lại di sản, được thể hiện thông qua di chúc hợp pháp được lập trước khi họ qua đời.
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Di chúc chỉ có hiệu lực pháp lý kể từ thời điểm người lập di chúc chết.
Thừa kế theo di chúc được ưu tiên áp dụng. Thừa kế theo pháp luật chỉ áp dụng khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp.
Điều kiện để di chúc có hiệu lực pháp luật
Không phải mọi di chúc đều có giá trị pháp lý. Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc hợp pháp phải đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:
- Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép;
- Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội;
- Hình thức di chúc không trái quy định của pháp luật.
- Về năng lực lập di chúc (Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015):
Người từ đủ 18 tuổi trở lên, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, có quyền lập di chúc;
Người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi có thể lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý
Các hình thức di chúc hợp pháp theo quy định hiện nay
Từ Điều 627 đến Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015 quy định hai hình thức di chúc chính:
Di chúc bằng văn bản
Bao gồm các loại sau:
Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng: Do người lập tự tay viết và ký.
Di chúc bằng văn bản có người làm chứng: Lập trước ít nhất hai người làm chứng; người làm chứng ký xác nhận và ghi rõ họ tên.
Di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực: Hình thức có giá trị pháp lý cao nhất, được khuyến nghị áp dụng khi có tài sản lớn là bất động sản.
Di chúc miệng
Chỉ được lập trong trường hợp tính mạng bị đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản (Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015). Điều kiện:
- Có ít nhất hai người làm chứng;
- Sau 05 ngày kể từ khi lập, người làm chứng phải ký xác nhận trước công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền;
- Di chúc miệng mất hiệu lực nếu sau 03 tháng kể từ khi lập, người lập di chúc còn sống và minh mẫn.
Cách chia di sản thừa kế theo di chúc
Nguyên tắc phân chia
Về nguyên tắc, di sản được phân chia đúng theo nội dung di chúc. Người lập di chúc có thể:
Chỉ định rõ người thừa kế và phần tài sản tương ứng cho từng người;
Để lại toàn bộ hoặc một phần di sản cho một hoặc nhiều người, kể cả người không thuộc hàng thừa kế theo pháp luật;
Giao nghĩa vụ cho người thừa kế (ví dụ: thực hiện nghĩa vụ trả nợ của người quá cố trong phạm vi phần di sản được hưởng);
Chỉ định người quản lý di sản, người phân chia di sản.
Người thừa kế không phụ thuộc vào di chúc
Đây là quy định quan trọng nhất cần nắm khi chia di sản theo di chúc. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, dù người lập di chúc không đề cập hoặc cố ý bỏ qua, những đối tượng sau vẫn được hưởng phần di sản bằng ít nhất 2/3 suất thừa kế theo pháp luật:
Con chưa thành niên (dưới 18 tuổi);
Cha, mẹ, vợ hoặc chồng của người mất;
Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.
Phân chia di sản khi nhiều người thừa kế theo di chúc
Trường hợp di chúc chỉ xác định người thừa kế mà không chỉ rõ phần tài sản cụ thể của từng người, di sản sẽ được chia đều cho những người đó (khoản 1 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015).
Trường hợp di chúc chỉ định đoạt một phần di sản, phần còn lại sẽ được chia theo pháp luật.
Thủ tục phân chia di sản theo di chúc
Sau khi mở thừa kế (thời điểm người để lại di sản chết), các bước thực hiện như sau:
Bước 1: Công bố di chúc
Di chúc phải được công bố trước những người liên quan. Nếu di chúc được niêm phong, công chứng viên hoặc tổ chức hành nghề công chứng mở và công bố nội dung.
Bước 2: Xác định di sản
Liệt kê toàn bộ tài sản của người mất, xác định phần tài sản chung với vợ/chồng hoặc sở hữu chung với người khác (nếu có), trừ các nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan đến thừa kế.
Bước 3: Thực hiện nghĩa vụ tài sản
Thanh toán các khoản nợ, thuế, chi phí mai táng hợp lý trước khi chia di sản thừa kế.
Bước 4: Lập văn bản phân chia di sản
Người thừa kế đến Uỷ ban nhân dân cấp xã/ tổ chức hành nghề công chứng lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản (theo di chúc). Nếu chỉ một người thừa kế, thực hiện thủ tục khai nhận di sản.
Bước 5: Niêm yết công khai
Thực hiện thủ tục niêm yết thông báo trong 15 ngày làm việc tại UBND cấp xã nơi người mất cư trú cuối cùng và nơi có bất động sản.
Bước 6: Công chứng và sang tên
Sau niêm yết, nếu không phát sinh tranh chấp, khiếu nại thì tổ chức hành nghề công chứng ký công chứng văn bản phân chia, sau đó có thể nộp hồ sơ sang tên tại Văn phòng đăng ký đất đai hoặc cơ quan đăng ký tài sản có thẩm quyền.
Câu hỏi thường gặp về thừa kế theo di chúc
Di chúc công chứng có thể bị hủy hoặc sửa đổi không?
Có. Người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc vào bất cứ lúc nào (Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015). Khi có nhiều bản di chúc về cùng một tài sản, bản di chúc lập sau cùng có hiệu lực.
Di chúc viết tay không công chứng có giá trị không?
Có giá trị nếu đáp ứng điều kiện tại Điều 633 Bộ luật Dân sự 2015: người lập phải tự tay viết toàn bộ nội dung và ký tên. Tuy nhiên, khi xảy ra tranh chấp, bên phủ nhận có thể yêu cầu giám định chữ viết và chữ ký, gây tốn kém và kéo dài thủ tục tố tụng.
Người thừa kế có thể từ chối nhận di sản theo di chúc không?
Có. Theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. Việc từ chối phải được thể hiện bằng văn bản và gửi đến những người thừa kế còn lại, người quản lý di sản trong thời hạn 06 tháng kể từ ngày mở thừa kế.
Di chúc có điều kiện có được chấp nhận không?
Pháp luật Việt Nam hiện hành không có quy định cụ thể về di chúc có điều kiện. Trong thực tiễn, nếu điều kiện đặt ra không vi phạm điều cấm của Luật và đạo đức xã hội, điều kiện đó có thể được xem xét, tuy nhiên việc thực thi còn phụ thuộc vào sự thỏa thuận của các bên và quyết định của Tòa án nếu có tranh chấp.
Hy vọng qua bài viết, Công ty Luật TVA đã giúp quý khách hàng hiểu rõ hơn về Cách chia di sản thừa kế theo di chúc. Việc lập di chúc đúng hình thức và hiểu rõ các quy định pháp luật là cách tốt nhất để bảo vệ quyền lợi của người thân và tránh tranh chấp không đáng có. Đừng ngần ngại liên hệ với Luật TVA nếu quý khách hàng cần tư vấn cụ thể về thừa kế, di chúc hoặc bất kỳ vấn đề pháp lý nào khác.
